spiegel-leen-dierendonck-ongekunsteld

Een volstrekt normaal mens

Het vergiftigen van een muis en daarna ook maar meteen alle klanten van de Turkse kebabzaak onder je appartement. De gehandicapte jongen bestelen die struikelde over zijn wankele benen en niet meer kon opstaan uit de sneeuw. Het besluipen van het huis van de minister van Volksgezondheid, omdat hij besluiten nam die slecht uitkomen voor je moeder. Dingen die iedereen weleens wil doen.

Jori Stam heeft met Een volstrekt nutteloos mens tien korte verhalen geschreven over de meest menselijke mensen. Mensen die het niet halen. Die het niet gemaakt hebben in het leven. Mijn eerste indruk van deze mensen was dat ze psychisch ongezond en eenzaam zijn, geen onderdeel uitmaken van een warme sociale samenhang. Misschien klopt dat ook wel, maar mijn afkeer en hooghartigheid zijn wellicht misplaatst. Ik las het verhaal van de gehandicapte jongen voor ik ging slapen; regelmatig liepen de rillingen me over mijn lijf. Ik was geschokt en ik voelde me akelig. Bijna zo akelig als toen ik Arend las van Stefan Brijs. Dit betekende dat ik me kon inleven in de personen, het verhaal als echt kon ervaren. Kon ik mij dan identificeren met deze psychisch gestoorden? Herkende en begreep ik hen?

Herkenning

Herkennen kon ik de gedachten. Herkennen kon ik niet de daden die de hoofdpersonen eraan verbonden; die gaan mijn ethische grens over. Ik begreep hun gedachten, dus ik verbond me met de personen, sympathiseerde. Toen hun begrijpelijke gedachten leidden tot onbegrijpelijke acties werd ik verward en wilde ik me er snel van distantiëren. Lastig, want eigenlijk voelde het alsof ik die acties begreep en logisch vond. Het was gewoon een boek, maar mijn geweten werd heftig aangesproken.

in Coma

De besluiper van de minister van Volksgezondheid bijvoorbeeld had een erg zieke moeder die illegaal uit haar lijden werd verlost door haar controversiële huisarts; laatstgenoemde pleitte voor legale euthanasie. De huisarts werd door de minister vernederd in een tv-debat voor en door conservatieve gelovigen, en hij had aan het begin van het debat al geen kans op een gelijkwaardig gesprek. De minister zei dat mensen die geen pijn kunnen lijden laf zijn.

Tot zover de herkenning. Ik ben voorstander van legale euthanasie en ik heb een hekel aan tv-debatten die van tevoren al beslist zijn en waar geen open gesprek mogelijk is.

Maar dan overvalt de zoon de minister in zijn huis. De indringer bindt de minister vast in zijn bed en valt tegen hem uit over zijn opmerking over zwakke, laffe mensen en vertelt over zijn zieke moeder. Vond hij haar soms ook zwak? :‘Jouw God is een krankzinnige. (…) Je zult moeten boeten voor je opmerking. Ik geef je twee mogelijkheden. De eerste is dat ik een injectiespuit met insuline in je bovenbeen steek. Dan krijg je een zogenaamde hypoglycemische aanval, waarna je in coma raakt. Zonder suikerinname sterf je binnen een halfuur. (…) De tweede optie is dat ik je hier achterlaat met een straf. Iets waarmee je moet leren leven. Ik ga je niet verminken, ook niet martelen, maar wees ervan overtuigd dat de eerste optie minder pijnlijk zal zijn.’

Ongemak

Of neem de schrijver Harm, die voor inspiratie met zijn vrouw naar hun huisje in Zwitserland trok. Zijn vrouw had de buren, die Harm niet kon uitstaan, uitgenodigd mee te gaan. Vooral de man was dik en heel dom. Joep was namelijk het tegenovergestelde van Harm. Joep had een YouTube-kanaal waarop hij recensies publiceerde van drie verschillende modellen iPads, zijn nieuwste browserupdate en pasta carbonara en hij was constant bezig met zijn likes. Harm daarentegen was een literair schrijver, die neerkeek op de gadgetwereld van Joep. ‘Elk filmpje had een link naar zijn Twitter-, Tumblr- en Facebookpagina, met een in krakkemikkig Engels geschreven smeekbede of de bezoeker zich alsjeblieft op het kanaal wilde abonneren.’

Ik snap wat hij bedoelt.

Toen Joep op vakantie zei dat hij zelf ook maar eens een boek zou gaan schrijven, ging Harm in stilte los. ‘Harm haatte ze: de mensen die de taal niet beheersen, geen enkele kennis hebben van literatuur en denken dat ze in één ruk een boek zouden kunnen schrijven. Alsof de schrijver een luie mislukkeling is, die genoegen neemt met een ambacht dat door anderen als hobby wordt gezien – een tijdverdrijf. (…) Wat hij tegen Joep wilde zeggen was: “Ik hoop dat je een hartaanval krijgt en sterft.”  Wat hij tegen Joep zei was: “Dat moet je absoluut eens proberen.”‘

Vervolgens keert alleen Harm terug van een wandeling met Joep. Van het politiebureau wil hij zo snel mogelijk weg, want hij heeft nieuwe ideeën voor zijn literaire thriller.

De sympathie die ik voelde voor Harm en de besluiper was gebaseerd op hun ideeën. Met hun acties sympathiseer ik totaal niet. Die acties maken dat ik me liever helemaal niet meer met hen verbind, het voelt ongemakkelijk. Maar het is eigenlijk een heel goede oefening in het kunnen begrijpen van iemands gedachten, maar niet van waar ze in uitmonden. Het is de kern van samenleven in een maatschappij. Je blijft openstaan voor iemands beweegredenen en veroordeelt iemand niet alleen op basis van zijn of haar gedrag. Het is het verschil tussen een mens eenvoudig als een monster bestempelen, of een mens zien als een emotioneel, liefdevol en goed wezen met onhandige, vreemde, zelfs afschuwelijke daden. Het eerste is gemakkelijk en zwart-wit, het tweede voelt soms ongemakkelijk, maar is een respectvoller, eerlijker benadering van je medemens.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.