kanttekening-flop-knarr-kroniek-ongekunsteld

De beeldende kanttekening is een flop

In de laatste dagen onderzochten we beeldende kanttekeningen, artistieke kanttekeningen, kanttekeningen met kunst. Mijn zoektocht had weinig succes. Ik mag de kanttekening graag, maar in de beeldende vorm is ze misschien wel gedoemd te mislukken. Hier lees je waarom.

Ik maak met veel liefde gebruik van kanttekeningen. Zonder kanttekeningen zou ik niet meer om mij heen kijken, vastlopen. Door het plaatsen van kanttekeningen in gesprekken wil ik laten zien dat ik sta voor de nuance, dat ik mild ben naar mezelf en naar de wereld toe en rekening houd met verschillende contexten.

Dit heeft een keerzijde want soms misbruik ik de kanttekening. Ik kan mij hier namelijk lekker mee indekken. Je maakt je handen niet vuil en je kan tegelijkertijd intelligent, sympathiek en ruimdenkend overkomen. Alsof je overal boven staat. Het gebruik van de kanttekening is een maniertje geworden om onder bepaalde zaken uit te komen en de toepassing is daardoor wel een stukje minder oprecht. Wanneer ik iemand anders hierop betrap, vind ik dit meestal oneerlijk en nogal vervelend. Tenenkrommend. Waarschijnlijk zie ik mezelf op zulke momenten terug in een slechte gewoonte en dat is voor een mens nu eenmaal onuitstaanbaar.

HOOPVOL IN HET ZUIDEN

Een zomerse dag, veel te warm, een straat in Valencia die stinkt zoals sommige straten in Spaanse steden dat kunnen doen. Ik loop tegen het Casa Museo Benlliure aan. Dit is het voormalige huis van de Valenciaanse schilder Jose Benlliure Gil (1855 – 1937). Hij schilderde over het dagelijkse leven in Spanje. We zien levendige pleinen met markten, diensten in de kerk, ruzies op straat, geliefden in het park. Zijn hoofdpersonages zijn op een wazige manier vormgegeven met onrealistisch veel kleur. De omgeving is juist scherp en precies. Het is daarmee het omgekeerde van dat wat we in de fotografie vaak zien.

Hoewel je die hoofdpersonen als schimmen ziet, begrijp je meteen hoe die mensen zijn. Met dit schimmenspel legt hij meer gevoel in de uitdrukking van de personages. Alsof hij met zijn schilderijen wil zeggen dat het niet lukt om een persoon met een realistische uitwerking het gepaste karakter te geven. Zou die schim dan een kanttekening zijn in een schilderij? Of is het eerder een duidelijke afweging en laat hij hiermee geen ‘en’ of ‘maar’ zien?

Schetsenspel

In datzelfde museum zag je ook het maakproces achter zijn kunstwerken. Mijmerige schetsen, twijfelachtige aantekeningen. Dit zien we wel vaker in kunstmusea. Door dit te laten zien zou je kunnen zeggen dat de kanttekeningen die iemand plaatste tijdens een proces, geopenbaard zijn. Maar dan wil ik gelijk een kanttekening bij dit voorbeeld van een beeldende kanttekening plaatsen, want deze kanttekeningen zijn geselecteerd om een ontwikkeling te laten zien. Ik zag nog geen schets waarin het daadwerkelijk gaat om een nuance op de stellingname: ‘ik ben nu van dit uitgegaan, maar eigenlijk had ik ook dit kunnen doen’. Meestal draagt een schets bij aan de vloeiende lijn naar een steeds completer werk.

Het delen van autoriteit

Steeds vaker zijn er musea die het publiek mee laten denken. Het museum deelt een klein stukje van zijn autoriteit en geeft hiermee aan in te zien dat het misschien niet alles weet en geeft het publiek participatieve opdrachten. Bezoekers kunnen dan bijvoorbeeld aantekeningen schrijven op kaartjes die bij een werk hangen. Of ze mogen een object maken en in een tentoonstelling plaatsen. Het lijkt een klein beetje op een museale kanttekening, maar hebben die musea dat ook op die manier bedoeld? Dat vind ik maar lastig te achterhalen. Want aan deze keuze kunnen zo veel redenen vast zitten. Het is nu bijvoorbeeld erg hip om het publiek te betrekken. Participatie is een toverwoord. Daarbij kan ook de beleving van het publiek een rol spelen. Door het publiek op deze manier aan te spreken zal de tentoonstelling raken aan de belevingswereld van de bezoeker en zo zal de bezoeker die ervaring misschien wel langer onthouden.

Kanttekeningen op de lange termijn

Er zijn ook nog een hoop kunstenaars die in hun werk reageren op het werk dat eerder is gemaakt. Dan gaat het niet om een spontane kanttekening bij een werk in een tentoonstelling maar een kanttekening die over de lange termijn is geplaatst en beslaat op iets dat zich eerder afspeelde. Zoals Wunderbaum dit deed met hun film Stop Acting Now. Na het afsluiten van hun project The New Forest heeft het theatercollectief een film gemaakt waarin de groep stopt met acteren. Ze willen de wereld radicaal gaan veranderen. Geen woorden maar daden. Ze plaatsen hiermee een noot bij wat ze tot nu toe altijd hebben gedaan: acteren. Maar als een later werk kritiek levert op een eerdere, dan is die kritiek zelf nog steeds een onderdeel van het kunstzinnige. De kanttekening is dan geen kanttekening meer. Het is dan een verbetering, een correctie.

Gestrand

Ik begin me steeds meer af te vragen of die beeldende kanttekening wel kan bestaan. Wanneer je een kanttekening plaatst bij een werk voor het publiek, is die kanttekening onderdeel geworden van dat werk of die voorstelling. Het is dan geen kanttekening meer vanuit de kunstenaar op dat werk. Of vanuit het museum op zijn eigen tentoonstelling. De kanttekening is intern. Binnen een tentoonstelling of een werk kan een kunstenaar of een museum dus nooit een kanttekening bij zichzelf plaatsen. Het moet er naast staan en hoe doe je dat zonder die kanttekening onderdeel te maken van de presentatie? Kan een kanttekening wel an sich bestaan in een werk en daarin beslaan op dat werk? Ik vraag me daarbij ook af of ik dit zou willen zien. Ik denk dat ik het als bezoeker beklemmend zou vinden. Want, zoals dit ook kan gelden voor een verbale kanttekening, kan een kunstenaar zich met het plaatsen van kanttekeningen bij zijn werk, volledig indekken. Het lijkt dan net alsof je er als toeschouwer niets meer van kan vinden. En wat gebeurt er in dat geval met de esthetische waarde van een kunstwerk? Misschien zit het die steriliteit van een werk wel behoorlijk in de weg.

Met al deze kwesties kan ik me alleen maar voorstellen dat het op geen enkel vlak gaat werken. De visuele museale kanttekening is in mijn beleving een flop, en volgens mij bestaat ze niet. Want ik kan niets vinden. Maar dat wil dus niet zeggen dat ze in weze niet bestaat en in weze een flop is. Tot zo ver, de beeldende kanttekening.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.