sprookje-zijde-alexandra-smorenberg-ongekunsteld

Het sprookje van de zonnevlek – een vergoelijking van het bijproduct

Je kijkt tegen de zon of een andere lichtbron in. Je doet je ogen dicht. Je ziet een gekleurde vlek, een paarse iris met een groene limbus, ergens links onder in het zwarte heelal waarin je ooglid je voorziet. Zo gauw je probeert ernaar te kijken, verspringt de vlek. Dat is logisch, maar toch raak je er elke keer toe verleid.

Nabeelden

Op de tentoonstelling Snapshot of a Larger Order stond Cauda Performis ofwel De Staart van de Pauw, een installatie van Roland Schimmel. Twee rond gebogen muren staan naar elkaar toe, de een zwart, de ander wit. Op de zwarte halve maan vinden we witte cirkels en op de witte halve maan vinden we zwarte cirkels. Om de zwarte en witte cirkels zitten zachte aura’s in roze, groen, paars, geel, noem het maar. En dan begint het: er verschijnen meer cirkels en even later gaan alle cirkels bewegen. Het is niet meer duidelijk welke cirkels in verf op de muur staan en welke in je hoofd ontstaan: Schimmel brengt onze waarneming aan het kantelen.

Nadat je een intensieve kleurwaarneming hebt gehad en wegkijkt, ontstaat wat Schimmel ‘nabeelden’ noemt: het oog produceert      eenzelfde vorm in een complementaire kleur. Het netvlies is dan bezig evenwicht te herstellen. Probeer je scherp te stellen op die vormen, dan gebeurt hetzelfde als bij de zonnevlek: ze verspringen of verdwijnen.

Het bijproduct

In een productieproces kan onbedoeld een product ontstaan dat ook gebruikt kan worden. Dat wordt een ‘bijproduct’ genoemd. Het kan bijvoorbeeld gaan om biogas dat gemaakt wordt van ontlasting, of om paté die gemaakt wordt van de impopulaire delen van een varken of om warmte die vrijkomt bij een fietstocht. Toch klinkt er iets van een negatieve betekenis door in het woord: soms wordt ‘bijproduct’ ook wel gebruikt om het woord ‘afvalproduct’ te omzeilen. Alsof het synoniemen zijn. Het bijproduct wordt daardoor ondergewaardeerd.

Soms vertelt iemand me over een kunstwerk. Als die iemand een echte verteller is, raak ik algauw aangestoken door zijn enthousiasme. Telkens trap ik er weer in. Ik ga het werk bekijken en dan blijkt: het concept was het eigenlijke werk en het kunstwerk is slechts het logische gevolg van het kunstenaarschap. Het lijkt wel of kunstenaars zich verplicht voelen om ideeën altijd maar visueel of tastbaar te maken.

Zijdedraden

Het is ongeveer vijfenveertighonderd jaar geleden dat de Chinese keizerin Shi Ling Shi langs de Gele Rivier wandelde en werd aangevallen door een slang. Ze klom in een moerbeiboom en wachtte tot ze gered werd. Dat werd ze en ze ging nog vaak terug om onder de boom te zitten. Op een dag viel er een cocon in haar thee en toen ze die er uit wilde halen, viel de cocon uiteen in zijdedraden.

Ze liet er kleding van maken en de keizer gebood dat het maakproces van zijde een geheim binnen China moest blijven. Dat is ongeveer vijfentwintighonderd jaar gelukt, daarna trokken een paar monniken de stoute schoenen aan en zij smokkelden zijderupsen naar Constantinopel.

Omdat wij de rups zo graag bestempelen als ‘lelijk’ en de vlinder als ‘mooi’, zou je kunnen zeggen dat de cocon een bijproduct van de vlinder is. Maar voor ons mensen is de cocon goud waard – in de levens van zijdetelers spelen coconnen zelfs de hoofdrol. Perspectief is daarom van belang als we praten over hoofd- en bijproducten.

Kanteling

Naast perspectief speelt de tijd een rol. In een bijproduct kan een sluimerend hoofdproduct verscholen liggen dat zich slechts voordoet als bijproduct.

Wat er gebeurt als je de zonnevlek ziet, is dat je simpelweg te vroeg bent. Je moet ook niet alle goede blaadjes van je basilicumplantje afhalen; dan kan het geen zon meer vangen en sterft het een jonge dood. Het bijproduct kan in de loop van de tijd groeien en op eigen benen gaan staan. Zo kan het een product worden. Daarvoor moet het juiste moment van kijken gekozen worden. Het gaat om timing.

Deze transformatie kan alleen plaatsvinden als je niet bent verdronken in dat waarvan jij dacht dat het een hoofdproduct was. De zon kan je verblinden als je er te lang in kijkt. Ze kan ervoor zorgen dat je niet meer wegkijkt en onbewust blijft van de waarde van het bijproduct.

Dat doet denken aan de beginscène van The Darjeeling Limited van Wes Anderson. We zien daar Bill Murray, en als je bekend bent met de films van Anderson, weet je dat zij wel vaker met elkaar werken. Als kijker ga je er automatisch van uit dat Murray een hoofdrol zal vervullen. Maar nee, hij blijkt slechts een passant.

Kanttekeningenkantelingen

De kanttekening en de kritiek kennen eenzelfde kantelpunt, waarin belangrijkheid en gewicht een rol spelen.

De kanttekenning is mild van smaak. In grote lijnen is iemand het eens met hetgeen al gezegd is, op een klein puntje na. Er wordt even iets aangestipt, een nuancering aangebracht, maar het is wat je voelt op een cruiseschip als er een jacht langs vaart: misschien een lichte deining, meer niet. Toch kan het gebeuren dat er nog een keer naar de kanttekening gekeken wordt, en nog eens, en nog eens. En dan raakt de verhouding zoek. Je schip slaat om.

Kritiek

Verkeer je in kritieke toestand, dan weet je dat het helemaal niet best is.  Gevaar of misschien zelfs de dood is niet ver te zoeken. Toch lijken mensen het woord ‘kritiek’ altijd maar te willen verzachten: ‘Opbouwend!’

Het is juist de rijkdom van de taal dat er in sommige woorden al een bepaalde mate van negativiteit besloten ligt, dat je verschil kunt maken. Negatief kun je op twee manieren zien: kritisch en afwijzend, of abstracter, als een tegenstelling, net als bij de negatieven van analoge foto’s. Negatief is niet hetzelfde als slecht.

Het is niet aan de gever van kritiek om te bepalen of die opbouwend is. Je kunt nog zoveel argumenten geven bij je scherpe commentaar, de ontvangen kan het altijd nog zien als afkeuring. Andersom kan de gever denken dat hij iemand helemaal afbreekt, maar als de ontvanger zich een zevenblaadje voelt, dan komt hij des te sterker terug. Het woord ‘opbouwend’ toevoegen aan ‘kritiek’ is als een mislukte kanttekening bij een kritische noot.

Als we gaan kijken wat het woord ‘kritiek’ betekent, dan hoeft daar inderdaad niet per se negativiteit bij te komen kijken. Het kan simpelweg gaan om een analyse of beoordeling. Maar de afkeuring is erin geslopen, en het is eigenlijk een heel gedoe om elke keer maar weer duidelijk te moeten maken om wat voor soort kritiek het gaat.

Laten we de negativiteit van de kritiek gewoon accepteren. En als je weet dat je ruggengraat verteerd is, blijf dan in de zon kijken en richt je niet op rondspringende zonnevlekken.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.