as-geld-fenna-schaap-ongekunsteld

Niet kiezen is een keuze

We zien een man met kort haar en een lange verzorgde baard. Met een zelfingenomen blik staart hij in het oneindige. Hij wordt geflankeerd door mannen in pak en een vrouw met een wit mantelpakje. Voor hem staan mannen met blauwwitte vlaggen. ‘Hier hebben jullie Tit Ojasoo!’, schreeuwt de stadionspeaker. De uitzinnige menigte juicht bij het horen van zijn naam. De man en zijn gevolg trekken als een militaire parade door de menigte richting het podium.

Op het Holland Festival wordt de documentaire As en geld gedraaid. Hierin volgen we een theatergezelschap genaamd NO99 die onder aanvoering van theatermaker Tit Ajasoo kritiek wil leveren op het huidige politieke establishment in Estland. Zij willen de inwoners van Estland laten zien hoe rigide, corrupt, leugenachtig en populistisch de huidige politieke partijen zijn. Onder de noemer van een theaterproject richten zij de partij Ühtne Esti (Eén Estland) op. Zij geven lezingen in het theater en online in YouTube-filmpjes over de manier waarop de politieke partijen zichzelf verrijken en het volk manipuleren met populistische retoriek.

Kritiek door propaganda

Naast de expliciete kritiek die Eén Estland levert, rolt zij er een propagandamachine uit voor de eigen partij: enorme posters langs de weg met de leden hierop afgebeeld, interviews in kranten met korte pakkende slogans (‘Eén Estland voor iedereen!’) en een aankondiging voor het partijcongres in een enorme hal met capaciteit voor 7500 mensen. De manier waarop zij aandacht verwerven, is precies dezelfde als die waartegen zij zich willen afzetten. Eén Estland propagandeert het bekritiseren. Hierin ligt de crux van hun boodschap: Tit Ajasoo en verwanten gebruiken en stichten wat zij expliciet bekritiseren, de inhoud van hun politieke kritiek wordt zichtbaar in hun eigen politieke beweging.

Ze verschuilen zich achter deze dubbelheid. Wanneer een journalist Tit Ajasoo in een interview beschuldigt van de leugens die hij over andere politieke partijen verspreidt, stelt Tit Ajasoo simpelweg dat de politieke partijen constant wegkomen met leugens. Bovendien zegt hij: ‘Wij zijn slechts theatermakers.’ De verwarring is groot in politiek Estland. Hoe moeten men dit theatergezelschap begrijpen? De partij wint aan populariteit en het partijcongres is al snel stijf uitverkocht. Het is bijna griezelig hoe gemakkelijk de partij aandacht genereert en mensen achter zich krijgt. Er begint zich angstzweet te vormen onder de oksels van de politieke leiders. De apolitieke beweging is politiek geworden.

De farce als spiegel

Het gaat er – zo blijkt aan het einde van de documentaire – Tit Ajasoo uiteindelijk niet om echt een politieke partij op te richten. Door in dit experiment te laten zien dat een vorm van non-politiek als theater ook een politiek karakter heeft, brengt Tit Ajasoo aan het licht dat er geen duidelijke scheidslijn is tussen politiek of niet-politiek. Zijn beweging krijgt immers een geheel politieke lading. Hij krijgt enorm veel media-aandacht en er vormt zich een beweging, een beweging tegen het huidige establishment. Hij laat zien dat de onvrede echt is en dat participatie mogelijk is.

Maar op het moment dat de buitenwereld ervan uit lijkt te gaan dat hij echt een politieke partij wil opstarten, bewijst hij dat die intenties een farce zijn. Het resultaat is daarmee des te sterker: hij heeft een val uitgezet waarin mensen hem volgen in zijn ideeën en wanneer het erop aankomt, laat hij ze vallen. Hij houdt de mensen hiermee een spiegel voor. De mensen die zijn onvrede delen, kunnen niet bij de hand genomen blijven worden. Zij zullen zelf hun verantwoordelijkheid moeten nemen.

Politiek? Dat ben je toch wel

In Existentialisme is een humanisme stelt Sarte dat de mens is wat hij bewerkstelligt: een mens is niks meer dan de som van de daden die hij leeft door zijn keuzes. In zijn vrijheid ligt de verantwoordelijkheid voor de keuzes die hij maakt. De mens is volgens Sartre gedoemd tot vrijheid. Gedoemd omdat, vanaf het moment dat de mens in de wereld geworpen wordt, hij verantwoordelijk is voor alles wat hij doet.

Deze verantwoordelijkheid gaat niet alleen om het individu maar reikt verder. Mijn daden gaan immers niet alleen mijzelf aan maar hebben invloed op mijn omgeving, op de samenleving (volgens Sarte zelfs op de mensheid als geheel). Vrijheid is de continue druk op onze schouders het goede te doen. Vrijheid is ethiek. Dit lijkt ook op de boodschap die Tit Ajasoo ons wil meegeven: doordat we kunnen kiezen, moeten we kiezen, en moeten we het goede kiezen.

Elk individu is verantwoordelijk voor de samenleving waarin hij participeert. Niet meedoen aan of afzetten tegen politiek is inherent onmogelijk. Verantwoordelijk ben je sowieso. Politiek dat ben je sowieso.

Wanneer vrijheid verwordt tot individualiteit

Ondanks het feit dat het hele partijcongres een in scene gezet theaterstuk blijkt, doet het eng aan. Wat als het hier niet om een sociaal experiment ging, maar er echt in zo’n korte tijd een populistische partij uit de grond zou zijn gestampt? Wat als de mensen in de zaal niet zouden juichen voor een theatermaker, maar voor een geblondeerde xenofobe rijkaard die hele groeperingen wegzet? Stel je voor dat zo’n man een enorme schare fans heeft die hem op hun door angst gedreven handen draagt. Dat mensen voor zo’n man zouden kiezen, niet beseffende wat een grootse verantwoordelijkheid er in die keuze schuilt.

Wanneer mensen vrijheid zouden verwarren met individualiteit en blind zouden worden voor de maatschappelijke impact van hun persoonlijke keuze, dan zou de wereld een erg beangstigende plek worden.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.