meer-bos-vierkant-brit-rooswinkel-ongekunsteld

Kants Tekening

Het gebeurt niet zelden dat ik met gezelschap door een museum paradeer. Ik word dan gedwongen tot het uitleggen van de meest bizarre kunstwerken, ik ben immers de academiestudent die alles van kunst af weet. ‘Dat ding daar, die ene die op een steen lijkt (het lijkt allemaal op iets ondenifieerbaars), wat zie jij daar in? Wat betekent het?’ Want dat wil het gezelschap dan graag, goed begrijpen waar het nu in vredesnaam over gaat. Vaak genoeg weet ik ook niet precies waar het over gaat en is het, zelfs na het lezen van dat handige bordje, nog lastig te achterhalen hoe het idee dat de kunstenaar voor ogen had zijn uiteindelijke vorm in het kunstwerk heeft gekregen.

Bordjes

Hoe zit dat met kunst die geen bordje nodig heeft? Hoogstens eentje om te vertellen dat het werk 66,7 bij 88,5 centimeter groot is en door wie het is gemaakt? Bijna nooit is alleen deze basale kennis genoeg; kunst lijkt vandaag de dag sterk te leunen op het bordje dat ernaast hangt. Zijn de ideeën achter het werk te ingewikkeld, moet er zo veel gezegd worden dat het niet meer past in het kunstwerk en dat men daarom verdergaat op het bordje ernaast? Is dit kunstwerk zo relevant dat het van groot belang is dat het goed begrepen wordt en wordt er daarom een beschrijving gemaakt van hoe er naar het werk gekeken moet worden? Waar is de vrijheid van kunst gebleven en vooral de vrijheid van de toeschouwer? Gooi de bordjes door het postmoderne raam van onze geest naar buiten!

Echter, de verteldrang blijft; kunstenaars willen uiteindelijk niet dat kunst doelloos blijft, maar dat het verhaal overkomt en aanspreekt.

Mededeelbaarheid

Volgens Immanuël Kant zou kunst doelmatig zonder doel moeten zijn. Hij bedoelt hiermee dat kunstenaars – hij noemt ze ‘creatieve genieën’ – niet op zoek zouden moeten gaan naar ‘wat wil ik vertellen en overbrengen’ en hiermee de overdacht van een idee als doel stellen. Of zich storten op het nu zo populaire artistic research, waarmee ze bijna een empirisch onderzoeker willen zijn met als doel zoeken naar bewijs voor een stelling.

Nee, de kunstenaar zou volgens Kant niet bezig moeten zijn met enig doel. En als er toch een doel in het spel moet zijn, dat moet die betrokken doelmatigheid zich niet bedoeld voordoen. De kunstenaar zou zijn esthetische ideeën moeten realiseren en iets creëren wat in de beoordeling kan vallen. Want als het beoordeeld kan worden, kan er over gesproken worden en kan er betoogd worden wat er mooi gevonden wordt aan het kunstwerk. En dit is volgens Kant het uiteindelijke doel van kunst, de ‘mededeelbaarheid’ noemt hij het: iets vinden in de beoordeling wat samenbindt.

Maar wat nu? Alleen maar esthetische ideeën realiseren die dan in de beoordeling kunnen vallen. Proberen zo doelloos mogelijk te zijn?

Beeldende kanttekening

Ik geloof dat er naast deze filosofie nog een andere manier is om het bordje eruit te gooien. Bijvoorbeeld door het gebruik van een beeldende kanttekening. Een kanttekening is, in de oorspronkelijke betekenis, een opmerking of aantekening in de marge. Bij een kunstwerk kennen we het als het welbekende bordje waar we zo graag van af willen.

Wanneer deze kanttekening beeldend wordt, versmelt het werk met het bordje. De uitleg en de kritische noot vormen samen met het eigenlijke werk één geheel. Dan wordt de toeschouwer meegenomen in het begrijpen en gaat hij op de juiste manier kijken naar het gemaakte werk; ook wordt de toeschouwer dan betrokken in het maakproces van het werk.

Zo ontstaat er ruimte voor de kijker om zich te identificeren met de maker. Daarbij geeft het de maker de mogelijkheid om de kritiek te ventileren die hij (bijna altijd) op zijn eigen werk heeft. Op deze manier komen de kunstenaar en de toeschouwer dichter bij elkaar, ontstaat er meer begrip en kan zelfs de kunstenaar betrokken worden in de beoordeling van zijn werk en deelt hij in de mededeelbaarheid.

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.