kanttekening-rachel-sender-ongekunsteld

De handige ondergeschikte

Een kanttekening is de nuance van een stellingname. Het is een zelfreflectie van een schrijver die wil aangeven dat hij of zij ook wel begrijpt dat de stellingname met een andere benadering anders had kunnen zijn, maar dat dat nu niet is waar hij of zij vanuit is gegaan. Het geven van kanttekeningen heeft zich geworteld in onze manier van presenteren: een duidelijke boodschap geven en daarna, om niet onbelezen en naïef over te komen: kanttekeningen. 

In beginsel was de kanttekening een handgeschreven opmerking van verklarende aard in de kantlijn van een blad: voor uitleg of voor verantwoording van het al geschrevene. In de bijbel kwam ze op een gegeven moment ook gedrukt voor. Zo lijkt de kanttekening door de eeuwen te zijn veranderd in wat wij nu een voetnoot noemen.

De kanttekening van nu heeft een minder letterlijke verschijning. Ze kan mondeling zijn, plaatsnemen in een volgende alinea en zelfs een compleet ander boek vormen. Wat blijft is dat de kanttekening niet onderuit haalt wat er voorheen is gezegd. Ze is een aanvulling op de geloofwaardigheid. Ze laat zien dat het gestelde een uitmonding is van een proces vol met onderzoek en twijfel.

Is het nou waar of niet

De vorm iets groots te stellen en daarna met kanttekeningen dit gestelde te nuanceren, is een krachtige manier van communiceren die zich sterk verbreid heeft onder de Nederlanders. Het wordt veelal gebruikt in de media, in de politiek, in de spreektaal en zelfs binnen de wetenschap. Deze vorm schept orde zonder de chaos van de werkelijkheid te ontkennen. Mensen die de chaos van de werkelijkheid – twijfel, veranderingen, uitzonderingen, toevalligheden – toelaten in hun hoofdtekst, worden al snel als vaag bestempeld. Zoals antropologen, zoals filosofen, zoals Job Cohen.

Vooral in de massamedia kan deze vorm van communiceren naast krachtig ook gevaarlijk zijn. Wanneer de lezer de tijd niet neemt voor wat hij of zij leest of hoort, zal enkel de grote stelling hem of haar bijblijven en deze strookt niet met de veel complexere werkelijkheid. Het percentage van hoeveel stellen van drieëntwintig er dagelijks seks hebben prijkt op de cover van een tijdschrift zonder de methode van het onderzoek toe te lichten, en tv-shows lokken alles-of-niets antwoorden uit over gevoelige onderwerpen zonder een waaromvraag te stellen. Door deze vorm worden stellingnames uit hun context gerukt en krijgen mensen een te krachtig en een vervormd beeld van wat de schrijver of spreker wilt zeggen. De luisteraar of lezer wordt vervolgens de schrijver of spreker waardoor de stelligheid wordt versterkt en de nuances kwijt raken. Dat waren immers toch enkel kanttekeningen.

Het programma Medialogica van Argos brengt een dergelijke wanpraktijk in beeld: op 11 november 2014 rolde uit een onderzoek van onderzoeksbureau Motivaction de conclusie ‘Turks-Nederlandse jongeren staan positief tegenover IS’. Minister Asscher hoorde van deze conclusie en voelde de druk hier direct via massamedia op te reageren. Dit onderzoek werd groot nieuws, nee ik moet zeggen, deze stellige conclusie werd groot nieuws: Asscher heeft geen moment stilgestaan bij het proces naar deze conclusie toe. Als hij even naar de kanttekening had gekeken – lees: naar de twijfel over de resultaten en de methode -, dan had hij gemerkt dat de conclusie op vrijwel niets was gebaseerd.
Sensationele explosies tussen conflicterende partijen liggen op de loer met deze vorm van communiceren.

Geef me richting

De gewenning aan (over)duidelijkheid is diepgeworteld in onze samenleving. Ik volgde als student antropologie eens een sociologisch vak, waarvoor we ook een antropologisch artikel moesten lezen. Ik vond dit het interessantste artikel tot nu toe voor dit vak, enkele sociologiestudenten vonden het nietszeggend. De sociologen werken in hun onderzoek met conclusies, gepresenteerd in een aantal pakkende zinnen, onderbouwd met methodebeschrijving en resultaten: een conclusie gefilterd uit de chaos. Antropologen werken met volledige artikelen of zelfs volledige boeken als antwoord op een vraag. Zij onderbouwen hun stellingname – met veel twijfel en contextbeschrijving – met diepte-interviews, jarenlange observatie en een uitgebreid theoretisch kader. Zij reduceren de chaos niet maar proberen deze juist te beschrijven. Bij de lezer blijft hierdoor vaak weinig hangen omdat de antropoloog niet duidelijk zegt hoe het zit, omdat ‘hoe het zit’ verschilt van cultuur tot cultuur en van mens tot mens. De antropologische artikelen staan door hun vorm dicht bij de complexe werkelijkheid maar spreken door dezelfde vorm niet effectief het grote publiek aan. Ik hoor graag weerwoorden.

geef me duidelijkheid

De antropologie wordt, omdat de studie geen gebruik maakt van de gangbare vorm, vaak als zwak getypeerd en de bètawetenschappen als de échte wetenschap. Zoals Job Cohen als zwakke kandidaat voor het premierschap werd omschreven en Geert Wilders als charismatisch. Dit waardeoordeel is niet onwaar. De vorm blijkt hiervoor bepalender dan de inhoud.

Doordat men in de antropologie geen gebruik maakt van een kanttekening maar het proces opneemt in de hoofdtekst, wordt de boodschap onduidelijk a.k.a. zwak. In de sociologie verbindt men een heldere korte conclusie aan het onderzoek, het proces wordt onder een subkopjes omschreven. De conclusie van het sociologisch onderzoek vormt een boodschap die mensen onthouden. Een boodschap die mensen kunnen gebruiken in tv-shows en tijdschriften. De vorm is krachtig.
De schrijver of spreker die naast een heldere conclusie ook nog eens gebruik maakt van scherpe kanttekeningen is de absolute winnaar: waar de oneliners de lezers/luisteraars bijblijven, weerhoudt de uiterst genuanceerde kanttekening de schrijver/spreker van genadeloze kritiek van de precieze lezer.

dat is toch niet Handig

De kanttekening is verworden van een beeld tot een strategische vorm die in deze maatschappij de toon zet. De kracht van de kanttekening zit in haar ondergeschikte positie vanuit de etymologie; de chaos wordt in de kantlijn geveegd. De ‘echte’ tekst is hierdoor opgeruimd en duidelijk. Om een meer kloppend beeld van de werkelijkheid uit te dragen dan met deze strategische vorm mogelijk is, stel ik voor de inhoud van de kanttekening te revalueren tot de daadwerkelijke tekst. Zodat de daadwerkelijke tekst niet enkel bestaat uit stelligheden en de kanttekeningen niet alle nuance van ondergeschikt belang maakt. Of moet ik voorstellen dat antropologen hun conclusies korter en helderder maken zodat hun boodschap beter overkomt?

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.