kanttekening-palimpsest-mark-van-wijk-ongekunsteld

Over Freuds ‘Mystic Writing Pad’, het Palimpsest en de Kanttekening als Tijdscapsule

Met alle benodigdheden uitgestald op mijn bureau (een bel rode wijn, een werkende pen en een kakelvers onbeschreven Word-document) begon ik de innerlijke reis door de krochten van mijn hoofd. Missie: het definiëren van het concept ‘de kanttekening’. Al snel bevond ik me op metafysische terreinen waar ik me, nee waar niemand zich graag bevindt. Alles werd een kanttekening: de met kaarsvet bedekte Kaap de Goede Hoop fles een kanttekening die ik zet bij gezelligheid; het shaggie in mijn hand een kanttekening die ik om het uur zorgvuldig plaats tussen mijn wijs- en middelvinger, en over het algemeen de mensheid als luttele kanttekening op een aardkloot (en hiermee bedoel ik niet een kanttekening gezet met een sprankelende groene pen in een jolig handschrift).

Enfin, wanneer je je in zo’n meta-hel bevindt, kun je jezelf middels literatuur, een vleugje filosofie en nog een flinke teug wijn weer met beide benen op de grond krijgen.

Scrollend door mijn mappen en ploegend door mijn boeken stuitte ik op  iets wat in mijn optiek misschien wel de meest interessante vorm van een kanttekening is: het palimpsest, in de elitaire bouche ook wel bekend als ‘codex rescriptus’. Menig literatuurwetenschapper glijdt van zijn stoel bij het zien, voelen en ruiken van een echt palimpsest. Het is een stuk perkament waarvan de originele tekst zorgvuldig, met een flinterdun mesje, wordt afgeschraapt om vervolgens een nieuw verhaal het leven in te blazen en op te schrijven.

In eerste instantie werd dit gepriegel gedaan met economische overtuigingen; perkament was vroeger verdomde duur. Tegenwoordig wordt het met opzet gedaan, zij het uit verveling of uit esthetisch oogpunt. Het opvallende aan een palimpsest is namelijk dat de verwijderde tekst nooit echt verwijderd kan worden; door de druk van het schrijfgerei wordt het perkament of papier altijd een beetje ingedeukt, en als je het desbetreffende papier ook maar ietwat schuin houdt of met je hand het papier streelt, is de originele tekst nog voelbaar. Dit zorgt niet alleen voor een visuele leeservaring, maar ook voor een fysieke; zowel de vingertoppen als de ogen krijgen een lasagne van tekst voorgeschoteld– laag op laag, verhaal op verhaal.

Hoewel de rol van ‘de kanttekening’ nu nog wat vaag lijkt, vraag ik je als lezer nog even de aandacht erbij te houden. Ook Sigmund Freud, onze goede oude psychoanalyticus en ‘vrouwenfoob’ (venustrafoob) bevond zich in een meta-woestijn toen hij voor het eerst een Mystic Writing Pad in handen had. Iedereen de negentiende eeuw of later zal dit object kennen: een vierkant analoog apparaat, bestaande uit drie lagen. De eerste laag was een bruine plakkaat van was, waarop twee dunnere laagjes van semi-transparant celluloidpapier geplaatst waren. Wanneer je met een stokje druk uitoefende op de bovenste laag, die als beschermlaag fungeerde, en zo de drie laagjes met elkaar in contact bracht, verscheen er een lijn, of wat de persoon in kwestie met het pennetje dan ook wilde tekenen. Het gekrabbel kon ‘op magische wijze’ weggehaald worden door een plastic stokje, geplaatst tussen de bruine waslaag en de twee papiertjes, heen en weer te schuiven.

De Mystic Writing Pad was voor Freud een voorwerp om processen van ‘herinneren’ en ‘vergeten’ te theoretiseren. Hij was met name geïnteresseerd in het gegeven dat de drie lagen, wanneer in contact, de inscripties zichtbaar maakten. Wanneer ze gescheiden werden, verdween het gekriebel en was de Writing Pas voor het oog weer een blank, onbeschreven vel. Het bruine plakkaat daarentegen, was wel degelijk beschreven; door de druk van stokje werd het gekriebel voor eeuwig op de was gegrift.

Voor Freud hield dit in dat wanneer er zich gebeurtenissen ontvouwden voor het oog, hoe vluchtig of onbelangrijk deze dan ook mochten zijn, vereeuwigd waren op de bruine was, waarbij dit laatste symbool stond voor het onbewustzijn. Deze vereeuwiging werd alleen zichtbaar gemaakt wanneer de drie lagen van het geheugen, ofwel de Mystic Writing Pad, weer met elkaar in contact werden gebracht. Hoewel het palimpsest bestaat uit ogenschijnlijk willekeurige lagen van inscriptie, is het toch een verbonden eenheid. Freud’s figuratie is dus een figuratie die processen van herinneren, en de relatie tussen ervaringen en het onderbewust zijn beschouwt als een gelaagd geheel; de lagen zijn gescheiden, maar fungeren alleen wanneer ze samenwerken.

Jacques Derrida is naam die je, mocht je je ooit bevinden in een ruimte gedomineerd door literatuurwetenschappers op wie je o zo graag indruk wilt maken, gegarandeerd moet noemen (een hit op feesten en partijen, vooral wanneer er je en passant ‘poststructuralisme’ en ‘deconstructie’ achteraan mompelt). Hij trok Freuds Mystic Writing Pad door naar ‘daadwerkelijk schrijven’. Derrida benadrukt in zijn artikel Freud and the Scene of Writing dat Freuds Mystic Writing Pad niet alleen een driedemensionale configuratie is van geheugenprocessen, maar ook dat deze processen worden uitgelegd aan de hand van inscriptie.

Voor een filosoof als Derrida, beroemd om zijn uitspraak ‘er is niets buiten tekst’ (een verwijzing naar de onontkoombaarheid en onbepaaldheid van taal), was dit een belangrijk fenomeen; Freuds uitleg was een uitermate aantrekkelijke springplank voor Derrida om zijn talige wereld nog verder uit te leggen. In Freud and the Scene of Writing schrijft Derrida: Temporality as spacing will be not only the horizontal discontinuity of a chain of signs, but writing as the interruption and restoration of contact between the various depths of psychical levels: the remarkably heterogeneous temporal fabric of psychical work itself.

Ofwel: ‘De zichtbaarheid van het geschreven (of hoorbaarheid van het gesproken) woord is tijdelijk, maar het reist door verschillende lagen, en het behoeft een fysieke moeite om het voor het oog te verwijderen; het schrijfsel reist door lagen, pagina’s en tijden, en zal nooit écht verwijderd kunnen worden.’ Hoewel ik er nu veel belangrijke kantjes afloop omtrent het werk van Derrida, brengt zijn interpretatie van Freuds Mystic Writing Pad ons nu eindelijk bij mijn interpretatie van een (literaire) kanttekening; een kanttekening bij de geschiedenis, en het zorgvuldige maar tevergeefs onvolledige verwijderen van sommige verhalen daaruit (door dominerende groepen, patriarchie, noem maar op). Met andere woorden, een kritische kanttekening die op vergeten, gedempte stemmen attendeert die niet zijn opgenomen door de meneren en mevrouwen die bepalen wie er in de Geschiedenis (en het Heden) mag voorkomen.

Assia Djebar geeft in haar boek Fantasia; An Algerian Cavalcade een mooie opheldering van de hierboven geschetste abstracte theorie. Djebars boek is een herschrijving van de Algerijnse geschiedenis. In Fantasia begint ze bij de Franse invasie en kolonisatie van het Afrikaanse land, een verscheurend proces dat ongeveer tweehonderd jaar heeft geduurd en dat de Algerijnen letterlijk en figuurlijk hun taal en stem heeft ontnomen. Het merendeel was gedwongen Frans te spreken en zich ‘Frans te gedragen.’ Djebar brengt daar haar eigen versie van Frans, een ‘Algerijns Frans’ tegenin: poëtisch en bijna zangerig, ongeorganiseerd en vrijer. Daarnaast schrijft ze ook over de originele Franse ‘boekhoudingen’ en ooggetuigenverslagen heen. Ofwel, wat haar boek palimpsestueus maakt, is dat ze de Franse, blanke en masculiene koloniale oppressie ‘overschrijft’ met een Algerijns, vrouwelijk en Berbers perspectief.

Djebar, wetende dat de geschiedenis, palimpsestueus als ze is, niet te verwijderen valt (hoe goed je ook krabt), eist haar terug door erover, erdoor en ernaast te schrijven. Haar boek reist door de tijd, door de lagen van de geschiedenis, geeft de stilte en de periferie een originele, vrijgevochten stem. Ze reist terug naar de bruine plakkaat waarop alles is geschreven, ook de stemmen die de Franse overheersers probeerden te verwijderen door de twee bovenste lagen van elkaar te scheiden, waarna ze een ‘blank’ vel hadden om hun eigen zogenaamd superieure en westerse stemmen te noteren. Het palimpsest en de Mystic Writing Pad als tijdcapsule, waarmee de schrijver door de schrijfsels van de geschiedenis reist en waarover hij vroeger ongehoorde en ogenschijnlijk gewiste verhalen en stemmen kan schrijven. Djebar, hier letterlijk maar vaak ook symbolisch en metaforisch, glijdt van laag naar laag, terug in de geschiedenis om de ondergegraven en gemummificeerde Algeriaanse stem op te delven. [I]n my descent into those dark caverns my only hand-holds are words in the French language – reports, evidence from the past (77)

Djebar laat op een poetische wijze zien dat de Algerijnse, vrouwelijke stemmen, hoewel bedekt door meerdere lagen van Franse en patriarchische onderdrukking, niet echt te dempen zijn. De ultieme literaire en historische kanttening die niet simpelweg commentaar geeft op de originele tekst, maar eerder een alternatieve laag opgraaft; de laag van de vrouwen, en de miljoenen Algerijnen gedood door Franse handen. Enfin, hoe beter een filosofisch gewichtig artikel als dit af te sluiten dan met de lichte, meedragende stem van Djebar? It is time to depart, the stench is too great. How can one get rid of the memory? The corpses exposed in the hot sun have been transmuted into words. Words can travel (75).

Ontvang onze nieuwsbrief

Ben je het oneens met de schrijver of heb je een interessante toevoeging?

Schrijf je artikel!

Wees niet bang:
Je wordt goed begeleid door de eindredactie. Bovendien krijgt je artikel een visuele prikkel van onze beeldredactie.