Literatuur

Aftastend, verbindend en relativerend proberen we met elke literatuurrecensie dichter bij de onvaste literaire waarheden te komen. Proberen we steeds preciezer te duiden waarom en hoe een boek ons heeft ontroerd en veranderd.

Laten we onze verschillen vieren

Nederland als slavendrijver, als volhardende racist, als arrogante onderdrukker. Simon Bruinders schreef de roman ‘Dit is mijn land’, over het leven van zijn vader. Een bruine man in Zuid-Afrika in tijden van oorlog, openlijk racisme en verzet. Deze werkelijkheden liggen in ons nationale verleden, maar niet in een ver verleden: menige grote strijd om onafhankelijkheid werd in de Nederlandse koloniën nog geen vijftig jaar geleden uitgevochten. De erfenis is dan ook nog zeer aanwezig in de voormalige koloniën van Nederland en in Nederland zelf. (meer…)

Lachend naar het eind

Ik schrik wakker in een donkere kamer. Klam van het zweet, mijn nachthemd plakt aan mijn schouders. Waar ben ik? Ik word overvallen door een koude die door al mijn botten trekt en mijn hoofd gloeit van de koorts. Het ruikt naar urine en ik hoor geritsel. Mijn lege maag trekt samen in pogingen zich van zijn inhoud te ontdoen. Mijn gedachtegang is niet meer de mijne en loopt vast in een veelvoud aan gedachtespinsels. Plotseling wordt het stil in mijn hoofd. Het besef komt binnen: ik bevind me in een dodencel. (meer…)

Ik ga hier letterlijk kapot

Van Dale heeft kort geleden de definitie van het woord ‘letterlijk’ aangepast aan de praktijk. De oorspronkelijke definitie is: ‘precies zoals het er staat: iets letterlijk opvatten; iets letterlijk vertalen’. De toegevoegde definitie is: ‘geheel en al; volstrekt: letterlijk niets‘. Zo is het tegenovergestelde van ‘figuurlijk’ tevens een aanduiding van figuurlijk geworden.  (meer…)

Een volstrekt normaal mens

Het vergiftigen van een muis en daarna ook maar meteen alle klanten van de Turkse kebabzaak onder je appartement. De gehandicapte jongen bestelen die struikelde over zijn wankele benen en niet meer kon opstaan uit de sneeuw. Het besluipen van het huis van de minister van Volksgezondheid, omdat hij besluiten nam die slecht uitkomen voor je moeder. Dingen die iedereen weleens wil doen.
(meer…)

‘Over aanhalingstekens, tussen aanhalingstekens’

Maar, hoewel, toch, echter. De kanttekening lijkt met een minderwaardigheidscomplex te kampen. Het zal door dat woord ‘kant’ komen. Of het nu gaat over een voetbalveld of een dolle discotheek, met lieden langs de lijn heb ik altijd een beetje te doen. Dat complex heeft zijn weerslag ook op hetgeen aan die kanttekening onderhevig is. Wanneer je zegt: ‘Op deze straat staat een stoplicht, toch wil ik daar mijn kanttekeningen bij plaatsen’, weet je dat of de ‘straat’ of dat ‘stoplicht’ zijn bestaan niet zeker is. De ultieme manier om je twijfel te botvieren – op het woord, de zin of gedachte die op het punt staat uitgesproken te worden en bovendien elke maar, hoewel, toch of echter binnen de context van twijfel omvat – is het gebruik van het aanhalingsteken. (meer…)

Een zuigeling met grootheidswaan

Het wordt gezegd dat een boek zich in het hoofd van de lezer beeldend vormt. Dus net zoals bij het horen van een naam, waarbij zich vaak een hardnekkige associatie aandient die onmogelijk ongedaan gemaakt kan worden. Zo kan bijvoorbeeld ‘Barend’ het na het eerste handenschudden al nietsvermoedend hebben verpest. Hoewel dat principe bij het horen van een naam niet-aflatend opgaat, blijven die associaties – in mijn geval – tijdens het lezen van een boek negen van de tien keer uit. (meer…)

Ernst en satire in de jonge Sovjet-Unie (en ervóór)

In romans en verhalen van Kafka lijkt context er weinig toe te doen. Of zo’n slot nu in Zuid-Duitsland stond, in Slovenië of desnoods in Bulgarije, het maakt niet uit. In de ‘De Bouwput’ van Platonov is het van beslissend belang dat de roman zich afspeelt in een bepaald land en in een zeer specifieke tijd. Dat kun je ook zeggen van ‘De Moeder’ van Gorki en het werk van Sjostakovitsj. Sovjetwerk waar iets eigenaardigs mee aan de hand is. (meer…)

Ze gaat met het koekoeksjong naar koekoeksklokkenland!

Het boek ‘Mystiek Lichaam’ van Frans Kellendonk is uitgebreid geanalyseerd en uitvoerig in een context geplaatst. Er worden nog steeds colleges en scripties aan gewijd. ‘Het laatste testament van Frans Kellendonk‘ van Arie Storm is de meest recente frisse ode aan dit meesterwerk. Misschien is ‘Mystiek Lichaam’ wel een boek dat de constante verandering van tijdgeest kan overleven. (meer…)

Zwerven door het Parijs van Modiano

Landelijke kranten moeten iets met literatuur, vinden ze. Of hebben ze een manier ontdekt om af en toe wat bij te beunen? Hoe dan ook, in 2013 lanceerde dagblad Trouw, zoals dat eerder door andere kranten was gedaan, een literaire serie: Europese literatuur. Het eerste deel werd als lokkertje over het land verspreid: In het café van de verloren jeugd, geschreven door Patrick Modiano. Wie dit werkje van Modiano, die inmiddels de Nobelprijs heeft gekregen, voor weinig geld wil verwerven, loopt een kringloopwinkel binnen en maakt grote kans op een treffer. (meer…)

Dwingende onlust

Het leven als avontuurlijke reis naar de essentie van jezelf. Het werk ‘Narzis en Goldmund’ uit 1930 van Nobelprijswinnaar Hermann Hesse is hiervan een voorbeeld. Een avontuur langs de eigen levensthematiek, over het opheffen van innerlijke tegenstrijdigheden, over het perspectief op de eigen eindigheid en over het vinden van de eigen lotsbestemming. En: waarom een jaartje backpacken bevrijdend kan werken maar het een goed idee is om wel weer terug te komen. (meer…)

De pisgrappen van Nick Hornby

Het boek en de gelijknamige film About a Boy gingen over een jongen die verre van grappig was. Nick Hornby wilde misschien compenseren en schreef het boek Funny Girl. Het is gemakkelijk geschreven, maar toch waren de eerste tweehonderd pagina’s een ware worsteling. Toen wist ik ineens wat de aard van het boek is: het is zo’n boek dat mensen onder het kraantje op de wc tussen de Panorama en de Story hebben liggen, in zo’n smerig rieten mandje. Zo kwam het dat ik de laatste tweehonderd pagina’s las terwijl ik urineerde of erger. (meer…)

Ik noem het ongelooflijk schitterend!

Twee jaar geleden luisterde ik een half jaar lang wekelijks naar literair criticus, romanschrijver en universitair docent Arie Storm, mijn leraar Literaire Kritiek aan de Vrije Universiteit. Ik vraag me af waarom ik zijn nieuwste boek ‘Het laatste testament van Frans Kellendonk’ wilde recenseren. De conventionele hiërarchie laat eigenlijk niet toe dat ik (amateur, pas afgestudeerde) zijn boek (dat van een professioneel schrijver en recensent, docent) beoordeel. Of geldt deze hiërarchie niet meer in een wereld waarin iedereen de mogelijkheid heeft zijn mening publiekelijk en internationaal te verkondingen met internet en waarin tv-zenders worden ingedeeld op basis van het aantal kijkcijfers? (meer…)

De omvangrijke oorlog van de Russen

Als iemand begint over Russische romans denk je al snel aan Tolstoj, Dostojevski en Tsjechov, de schrijvers van romans als Oorlog en Vrede, Schuld en Boete en een enorme collectie aan korte verhalen. De Russische literatuur uit de negentiende eeuw staat daar als zo’n voornaam en imposant monument dat Russisch werk uit de twintigste eeuw niet opvalt. Natuurlijk, Boris Pasternak en Solzjenitsyn zijn bekende auteurs; is het niet vanwege hun werk, dan toch zeker omdat ze een moeizame relatie hadden met het Sovjetbewind. Publicatie van een deel van hun werk zat er in eigen land niet in. Dat gold ook voor de roman ‘Leven en Lot’, geschreven door Vasili Grossman, een schrijver die het verdient minstens zo geëerd te worden als die andere twee. (meer…)

The one and only: Salman Rushdie!

Geen incidenten tijdens bijeenkomst Salman Rushdie in Den Haag” kopte de NOS over de avond waarop gesproken werd over Rushdies nieuwe boek Twee jaar acht maanden en achtentwintig nachten. Dat wij vanwege dit boek bijeengekomen waren, werd niet genoemd in het nieuwsartikel. Een bijzaak blijkbaar, die superhelden, paralelle universums, levensperspectieven, filosofische kwesties en een wereldoorlog inbedt in onze hedendaagse maatschappij en literaire canon. (meer…)

Ode aan synoniemen.net

Inmiddels is de fanbase van synoniemen.net zo groot dat ik denk dat het tijd is voor een ode, een lofzang, een lierzang, een lofdicht, een lierdicht of een loflied. Dat waren alvast een paar synoniemen van ‘ode’. Zo leuk is het dus! (meer…)

Grip onder de bergschoenen?

“De laatste tijd stelde hij zich voor dat hij een afgrond naderde; dat het akelig ristkant was om te leven; dat hij elk moment kon desintegreren – maar het werd nooit meer dan een idee, plooibaar en op afstand.” In Grip van Stephan Enter staat zekerheid en vastigheid op het spel.
(meer…)

Lijden aan de liefde

Dat de drang om te leven en om te sterven voort kunnen komen uit dezelfde bron laat Johan Wolfgang Goethe zien in ‘Het lijden van de jonge Werther’ uit 1774. De liefde zowel als ultieme levensdrift als destructief monster, de liefde als bron van zowel de manie als de depressie. Met als lijdend voorwerp de arme Werther. Want lijden zal hij. (meer…)

Een nieuwe ster aan het firmament, ze overleed in 1977

Het begon met een artikel in de Volkskrant van 12 september 2015. Dat artikel ging over een Braziliaanse auteur van wie ik nog nooit had gehoord; toch werd ze de ‘Braziliaanse Kafka’ genoemd. Is dat niet wat overdreven, dacht ik nog. Elders werd ze vergeleken met Tsjechov en Virginia Woolf. Hoe dan ook, het ging over Clarice Lispector, wiens korte verhalen nu voor het eerst compleet in het Engels zijn vertaald. De lovende recensie gebruikte termen als ‘zinderend’ en ‘verontrustend’. In mijn brein ging er een alarmbel af. (meer…)

Nescio, de grote roerganger van de Nederlandse literatuur?

Ooit had ik een leidinggevende die Nederlands had gestudeerd. Hij was als lezer allang overgestapt op thrillers, maar één literaire schrijver was er wat hem betreft overgebleven: Nescio. In de Trouw stond laatst een interview met A.L. Snijders, de man van de actie ‘Nederland leest’. Hij wilde nog graag kwijt wie hij de beste verhalenschrijver vond: Nescio. (meer…)

Ontmaagd door Hermans

Ik zou het kunnen proberen goed te praten door te vertellen dat ik ben opgegroeid in het buitenland; dat mijn moedertaal niet Nederlands maar Engels is; dat ik in mijn wilde pubertijd überhaupt weinig boeken gelezen heb; dat ik nooit Nederlandstalige boeken cadeau kreeg. Wat ik eigenlijk -met het schaamrood op mijn kaken- probeer te zeggen: ik heb nog nooit Nederlandse literatuur gelezen. Niks. Nada.
Hoog tijd voor een literaire ontmaagding.

(meer…)

Meisjes van pijn en plezier

Op het raam van Kantine Walhalla staat “Eten en drinken” en de bierviltjes zijn er in zwart en wit. Op wit staat “Klare taal, vage beats” en op zwart “Neat novels, dirty lyrics”. De witte posters zeggen “Oud papier, jong talent” en de zwarte “Harde woorden, zachte kaften”. Ergens vinden we nog “Lauwe letters, hete brij” en ergens anders “Botte bijlen, scherpe pennen”. Geen Daden Maar Woorden volgt het ritme van een tweekwartsmaat. (meer…)

Inhoudsvol geleuter; essays van Montaigne

“‘Middelmatigheid wordt aan geen dichter toegestaan, door goden, mensen, noch uitgevers.’ Gaf God maar dat deze spreuk kwam te staan boven de deuren van onze drukkerijen, om al die rijmelaars de toegang te ontzeggen.” Montaigne heeft over haast alles wel een mening. Maar ja, als je ruim 1300 pagina’s aan essays schrijft, kun je heel wat kwijt.  (meer…)

Midlife crisis als doelloze dwaling

Het op instorten staande Hotel Rozenstok in het Noord-Nederlandse dorp L., biedt een goede weerspiegeling van het geestelijke welzijn en literair succes van schrijver Christophe Vekeman. In de midlife crisis van zijn carrière vertrekt de Vlaamse schrijver voor zestien nachten naar dit dorp om “tot zichzelf te komen”. (meer…)

Verandering is twijfeling

De Blinde Muur van Henning Mankell begint met een taximoord door twee jonge meiden en een ander curieus sterfgeval, die op het eerste gezicht niets met elkaar te maken lijken te hebben. Als één van de jonge meiden ontsnapt uit de gevangenis en sterft, blijkt niets minder waar. Uiteindelijk probeert rechercheur Kurt Wallander samen met een professionele hacker, een blinde, elektronische muur te doorbreken waarachter een duo zich schuilhoudt dat wereldwijd het financiële systeem wil laten crashen. Nu klinkt dit als een doodgewone hedendaagse detective; hackers, elektronische aanvallen en een financiële crisis. Het is echter geschreven in 1998. Dat de thematiek van dit oude boek actueel is, maakt het een waanzinnig interessant verhaal.
(meer…)